Söğüt merkezindeki küçük ölçekli bir ibadet yapısı. Adını, ibadet alanının zeminindeki kuyudan alır — kuyu yapının yanında değil, tam içindedir.
Mescit mi, cami mi?
Mescit, cami ölçeğinin altındaki mahalle yapısıdır; günlük namaz için kurulur. Söğüt gibi kuruluş dönemi yerleşimlerinde bu küçük yapılar, büyük camilerden daha iyi bir gündelik hayat göstergesidir: nerede mescit varsa orada mahalle vardı.
Buna karşılık bu yapıda oyma ahşap bir minber vardır ve kaynaklara göre beş vakit namazın yanı sıra cuma ve teravih namazları da kılınmaktadır. Uzun yıllar burada görev yapan imam-hatip, yapının adının yine de "cami" değil "mescit" olduğunu vurgular.
İçerideki kuyu
Kuyu yüzyıllarca kayıptı. Bursa Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün 2011'de yürüttüğü restorasyon sırasında tesadüfen bulundu. Mescit, restorasyonun ardından 29 Temmuz 2011'de kılınan cuma namazıyla yeniden ziyarete açıldı.
Kuyunun bulunmasından sonra ziyaretçi sayısı arttı. Daha önce az ziyaret edilen yapı, hikâyesiyle birlikte anlatılınca ilgi çeker hale geldi.
Tarih sorunu
Yapının 1280'den önce inşa edildiği söylenir; giriş kapısındaki levhada da "Yapılış Tarihi: 1281'den Önce" yazar. Ancak ayrıntılı bir kayıt yoktur.
Şeyh Edebali Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Taner Bilgin'in açıklamasına göre bunun sebebi basit: Osmanlı'da tarih yazıcılığı 1300'lerden sonra başlar, dolayısıyla daha eski yapılar için kesin tarih vermek mümkün değildir. Aynı açıklamaya göre sanat tarihçileri, çevrede birkaç kilise bulunduğunu ve mescidin yerinin daha önce bir ayazma olabileceğini belirtmektedir.
Yani "Osmanlı'nın ilk eseri" nitelemesi yaygın kabul görse de belgeye değil, geleneğe dayanır. Sitedeki diğer kuruluş dönemi yapılarında olduğu gibi burada da kesinlik yoktur.
Kuyunun rivayeti
Yapıyla birlikte anlatılan hikâye şöyledir — rivayettir, belge değildir:
Ertuğrul Gazi bölgeye dört yüz çadırla gelir. Yerleşik gayrimüslimler bu gelişten rahatsız olur ve topluluğun su ihtiyacını karşıladığı dereyi, insanı halsiz düşürecek şekilde zehirler. Ertuğrul Gazi bir çözüm arar ama bulamaz. Bir gün namazdan sonra uyuyakalır; rüyasında mescidin yanındaki ağaçların filizlendiğini görür. Uyanınca o noktada kuyu kazdırmaya başlar ve üç günün sonunda suya ulaşır.
Hikâyenin asıl vurgusu bundan sonrasındadır: suyu bulduğunu kimseye söylemez. Üç gün kendisi içer, üç gün de atına içirir. Zehirli olmadığından emin olduktan sonra suyu hem Müslümanlara hem gayrimüslimlere açar. Rivayeti anlatanlar bu davranışı Osmanlı adaletinin erken bir örneği sayar.
Aynı rivayete göre mescidin kırk kişilik olarak ve Rum Mahallesi'ne yapılması da bilinçli bir tercihtir. Yapının asıl adı Ertuğrul Gazi Mescidi'dir; "Kuyulu Mescit" halk arasında, içindeki kuyu yüzünden yerleşmiştir.
Onarımlar
Yapı Yunan işgalinde büyük tahribat gördü. 1402 ile 1902 arasındaki onarımların eski yapıya uygun olmadığı, II. Abdülhamid döneminde ise aslına uygun bir restorasyon yapıldığı belirtilir. Türbede olduğu gibi burada da bugün gördüğünüz halin önemli bir bölümü 19. yüzyıl sonunun eseridir.
Bugün
Mescit ibadete açıktır; beş vakit namaz, cuma ve teravih kılınır. Yapıda sürdürülen bir gelenek daha vardır: her yüzüncü cumada, eski toy geleneğinden gelen ortak yemek verilir.
Kaynak
Bu sayfadaki kuyu, rivayet ve onarım bilgileri şu habere dayanır: Osmanlı'nın ilk mescidi ve hikayesi: Kuyulu Mescit — Yeni Asya, 3 Temmuz 2017 (AA). Metin kendi cümlelerimizle yazılmıştır.
Galeri
Diğer duraklar